1914 թվականի նոյեմբերին Օսմանյան կայսրությունը Գերմանիայի կողմում մտավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ։ Իշխանությունը փաստացի գտնվում էր «Միություն և առաջադիմություն» կոմիտեի ղեկավարների՝ Թալեաթի, Էնվերի և Ջեմալի ձեռքում։ 1914–1915 թվականների ձմռանը Սարիղամիշի մոտ օսմանյան բանակի պարտությունից հետո հայերին մեղադրեցին թշնամու հետ համագործակցելու մեջ։ Օսմանյան բանակում ծառայող հայ զինվորները զինաթափվեցին և ուղարկվեցին աշխատանքային գումարտակներ, որտեղ նրանցից շատերը սպանվեցին։
1915 թվականի ապրիլի 24-ի գիշերը Կոստանդնուպոլսում ձերբակալվեցին հայ մտավորականներ, հոգևորականներ, քաղաքական գործիչներ և համայնքի այլ ներկայացուցիչներ՝ սկզբում մի քանի հարյուր մարդ։ Նրանց մեծ մասը աքսորվեց Անատոլիայի խորքերը և սպանվեց։ Զոհվածների թվում էին գրողներ Գրիգոր Զոհրապը, Դանիել Վարուժանը, Սիամանթոն և Ռուբեն Սևակը։ Կոմիտասը վերապրեց աքսորը, սակայն այդպես էլ չապաքինվեց ապրած ցնցումից։ Այսօր ապրիլի 24-ը Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օրն է։
1915 թվականի մայիսի վերջին օսմանյան կառավարությունն ընդունեց տեղահանության մասին ժամանակավոր օրենք։ Արևմտյան Հայաստանի, Կիլիկիայի և Անատոլիայի գրեթե բոլոր հայկական համայնքների բնակիչները բռնի տեղահանվեցին դեպի Սիրիայի և Միջագետքի անապատներ։ Շատ վայրերում տղամարդկանց առանձնացնում և սպանում էին քաղաքներից դուրս, իսկ կանանց, երեխաներին ու ծերերին ոտքով քշում էին բազմաշաբաթյա երթերով, որոնց ընթացքում հազարավոր մարդիկ մահանում էին սովից, ծարավից, հիվանդություններից և բռնություններից։ Այս գործողություններում գլխավոր դեր ունեցավ «Հատուկ կազմակերպությունը»։ Վերապրածների մի մասը հասավ Հալեպ և Դեյր-էզ-Զոր, որտեղ 1916 թվականին սպանվեցին նաև ճամբարներում գտնվող տասնյակ հազարավոր մարդիկ։ Կանանց և երեխաների մի մասը բռնի կրոնափոխ արվեց կամ տարվեց մուսուլմանական ընտանիքներ։ Որոշ օսմանյան պաշտոնյաներ և հասարակ մարդիկ հրաժարվեցին մասնակցել կամ օգնեցին հայերին փրկվել։
Որոշ վայրերում հայերը դիմեցին ինքնապաշտպանության։ 1915 թվականի ապրիլ–մայիսին Վանի հայերը մոտ 4 շաբաթ պաշտպանվեցին քաղաքում, մինչև մոտեցան ռուսական բանակը և հայ կամավորները։ Մուսա լեռան 6 գյուղերի բնակիչները հրաժարվեցին տեղահանվել և 1915 թվականի ամռանը ավելի քան 1 ամիս դիմադրեցին լեռան վրա, մինչև սեպտեմբերին ֆրանսիական ռազմանավերը նրանց՝ շուրջ 4000 մարդու, տեղափոխեցին Պորտ Սաիդ։ Ինքնապաշտպանության փորձեր եղան նաև Գարահիսարում, Եդեսիայում (Ուրֆա) և այլուր, սակայն դրանց մեծ մասը ճնշվեց։
Զոհերի ճշգրիտ թիվը հայտնի չէ։ Պատմաբանների մեծ մասի գնահատմամբ՝ 1915–1923 թվականներին զոհվեց մոտ 1 միլիոն կամ ավելի հայ, իսկ հայկական ավանդական թիվը 1,5 միլիոն է։ Նույն շրջանում ծանր կորուստներ կրեցին նաև կայսրության ասորիներն ու հույները։ Արևմտյան Հայաստանում և Կիլիկիայում ընդհատվեց հազարամյակներ տևած հայկական կյանքը, հազարավոր եկեղեցիներ, վանքեր ու դպրոցներ ավերվեցին կամ լքվեցին։ 1915 թվականի մայիսին Անտանտի տերությունները համատեղ հայտարարությամբ դատապարտեցին այս գործողությունները որպես «հանցագործություններ մարդկության և քաղաքակրթության դեմ» և զգուշացրին, որ պատասխանատուները պատասխան են տալու։
Հազարավոր երեխաներ որբացան։ Ամերիկյան «Մերձավոր Արևելքի նպաստ» կազմակերպությունը, որը 1915 թվականին ստեղծվել էր որպես հայերին և սիրիացիներին օգնության կոմիտե, հավաքեց մեծ միջոցներ և Սիրիայում, Լիբանանում, Հունաստանում ու Հայաստանում խնամեց տասնյակ հազարավոր որբերի։ Ալեքսանդրապոլում (Գյումրի) նրա որբանոցներում ապրում էին հազարավոր երեխաներ, և քաղաքը ստացավ «որբերի քաղաք» անունը։ Օգնության գործում աչքի ընկան նաև դանիացի Կարեն Եփփեն, Ֆրիտյոֆ Նանսենը և շատ ուրիշներ, իսկ ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորգենթաուն և այլ ականատեսներ հրապարակայնացրին իրենց տեսածը։ 1919–1920 թվականներին Կոստանդնուպոլսում օսմանյան ռազմական ատյանները դատեցին մի շարք պատասխանատուների և նրանցից ոմանց դատապարտեցին մահվան, այդ թվում հեռակա՝ Թալեաթին, սակայն այդ դատավարությունները շուտով դադարեցվեցին։
«Ցեղասպանություն» եզրույթը 1944 թվականին ստեղծեց իրավաբան Ռաֆայել Լեմկինը, որի մտորումների վրա ազդել էր նաև հայերի ճակատագիրը։ 1915–1923 թվականների իրադարձությունները որպես ցեղասպանություն են ճանաչել բազմաթիվ պետություններ և միջազգային կազմակերպություններ, այդ թվում՝ Ուրուգվայը (1965), Եվրոպական խորհրդարանը (1987), Ֆրանսիան (2001), Գերմանիան (2016) և Միացյալ Նահանգները (2019–2021)։ Այդ գնահատականը կիսում են նաև Ցեղասպանագետների միջազգային ասոցիացիան և պատմաբանների մեծ մասը, թեև Թուրքիայի պաշտոնական դիրքորոշումը մերժում է այն։ Վերապրածներն ու նրանց սերունդները դարձան այսօրվա հայկական Սփյուռքի հիմքը, իսկ Երևանի Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրը դարձել է հիշողության և հարգանքի վայր։
