Սմբատաբերդ ամրոցը

Սմբատաբերդը լեռան գագաթին կառուցված ամրոց է Արտաբույնք գյուղից հարավ-արևելք, որտեղից երևում է նաև Եղեգիս գյուղը։ Երեք կողմից այն պաշտպանված է լեռան զառիթափ լանջերով, որոնք լրացուցիչ ամրացված են բարձր և լայն պարիսպներով։ Ներս կարելի է մտնել միայն հյուսիսից։ Լուսանկարում երևում են քարե պարիսպներն ու կլոր աշտարակները՝ խոր, անտառապատ կիրճի վերևում։

Սմբատաբերդը Վայոց ձորի և Սյունիքի ամենահին ու ամենամեծ ամրոցներից է։ Մինչև 7-րդ դարը այն պատկանել է Վասակյան իշխանական տոհմին, 10-րդ դարում անցել է Բագրատունիներին, իսկ 13-րդ դարում՝ Օրբելյաններին։ Հավանաբար այն կոչվել է 10-րդ դարում իշխած Սյունիքի Սմբատ իշխանի անունով։

16-րդ դարում սելջուկները երկար ժամանակ չէին կարողանում գրավել ամրոցը։ Նրանք ծարավ ջորի են բաց թողել, որը գտել է մոտակա մարգագետնի աղբյուրը, որից ամրոցը ջուր էր ստանում։ Սելջուկները փակել են աղբյուրը, և ամրոցը մեկ շաբաթ անց անձնատուր է եղել։