Մ.թ.ա. 9-րդ դարի կեսին Վանա լճի ավազանում ձևավորվեց մի պետություն, որը մոտ երեք դար գլխավոր ուժն էր Հայկական լեռնաշխարհում։ Ասորեստանյան աղբյուրներում այն կոչվում է Ուրարտու, Աստվածաշնչում՝ Արարատի երկիր, իսկ իր իսկ արձանագրություններում՝ Բիայնիլի, որից, ըստ գիտնականների, առաջացել է «Վան» անունը։ Հայ պատմագիտության մեջ ընդունված է նաև Վանի թագավորություն կամ Արարատյան թագավորություն անվանումը։ Առաջին հայտնի արքան Արամուն է (Արամե), որը մ.թ.ա. 850-ական թվականներին պատերազմում էր Ասորեստանի արքա Սալմանասար III-ի դեմ։ Ասորեստանցիները գրավեցին նրա կենտրոնը՝ Արզաշկունը, բայց չկարողացան նվաճել երկիրը։
Մ.թ.ա. 9-րդ դարի վերջին երրորդում Սարդուրի I-ը կառուցեց Տուշպա ամրոց-քաղաքը Վանա լճի արևելյան ափին բարձրացող ժայռի վրա, և այն դարձավ թագավորության մայրաքաղաքը։ Նրա արձանագրությունները դեռ գրված էին ասորերեն, սակայն շուտով սեպագիր նշաններն սկսեցին կիրառել տեղական՝ ուրարտերեն լեզվով գրելու համար։ Այդ լեզուն հնդեվրոպական չէր և ազգակից էր հուրիերենին։ Իշպուինի և Մենուա արքաների օրոք պետությունն ընդարձակվեց դեպի հյուսիս, արևմուտք և հարավ։ Մենուան (մոտ մ.թ.ա. 810–786) հայտնի է հատկապես իր շինարարությամբ։ Նրա անունով ջրանցքը, որը ավելի քան 50 կիլոմետր երկարությամբ քաղցրահամ ջուր էր հասցնում Վանի դաշտ, մասամբ գործում է մինչև այսօր։ Հետագա ավանդության մեջ այն կոչվել է Շամիրամի առու։
Մենուայի որդի Արգիշտի I-ի (մոտ մ.թ.ա. 786–764) օրոք թագավորությունը նոր հողեր նվաճեց հյուսիսում՝ Սևանա լճի ավազանում և Արարատյան դաշտում։ Մ.թ.ա. 782 թվականին նա Արին բերդ բլրի վրա հիմնադրեց Էրեբունի ամրոցը, ինչի մասին պատմում է այնտեղ գտնված սեպագիր արձանագրությունը։ Այս թվականից է հաշվվում Երևանի պատմությունը։ Մի քանի տարի անց Արաքսի ափին հիմնվեց Արգիշտիխինիլին, որը դարձավ Արարատյան դաշտի կարևոր կենտրոնը։ Արգիշտին նոր քաղաքները բնակեցնում էր արշավանքներից բերված գերիներով, ինչը սովորական էր այդ ժամանակի պետությունների համար։
Սարդուրի II-ի (մոտ մ.թ.ա. 764–735) օրոք Վանի թագավորությունը մրցում էր Ասորեստանի հետ Եփրատի և Հյուսիսային Ասորիքի շրջանների համար, սակայն մ.թ.ա. 743 թվականին պարտվեց Թագլաթպալասար III-ին։ Ռուսա I-ի ժամանակ՝ մ.թ.ա. 714 թվականին, Ասորեստանի արքա Սարգոն II-ը մեծ արշավանք կատարեց և ավերեց Մուսասիր քաղաքը՝ Խալդի աստծու գլխավոր տաճարով։ Սարգոնի մանրամասն զեկույցն այդ արշավանքի մասին թագավորության պատմության ամենաարժեքավոր աղբյուրներից է։ Հաջորդ արքաները, մասնավորապես Արգիշտի II-ը և Ռուսա II-ը (մ.թ.ա. 7-րդ դարի առաջին կես), վերականգնեցին պետության ուժը։ Ռուսա II-ը կառուցեց նոր կենտրոններ, այդ թվում՝ Թեյշեբաինին (Կարմիր բլուր) այժմյան Երևանի տարածքում և Ռուսախինիլին (Թոփրաքկալե) Վանի մոտ։
Վանի թագավորությունը հայտնի է իր ամրոցներով, ջրանցքներով և ջրամբարներով, որոնք թույլ էին տալիս չոր լեռնային դաշտերում աճեցնել հացահատիկ և խաղող, տնկել այգիներ։ Ամրոցներում կային ընդարձակ պահեստներ՝ գինու և հացահատիկի հսկայական կարասներով։ Բրոնզագործները պատրաստում էին զարդարված վահաններ, սաղավարտներ, կապարճներ, գոտիներ և կաթսաներ, որոնց վրա պատկերված են մարտակառքեր, ձիավորներ, առյուծներ, ցլեր և առասպելական արարածներ։ Գլխավոր աստվածներն էին Խալդին, Թեյշեբան և Շիվինին։ Վանի մոտ գտնվող ժայռափոր որմնախորշում, որը հայերը կոչում են Մհերի դուռ, փորագրված է Իշպուինիի և Մենուայի արձանագրությունը՝ աստվածների և նրանց մատուցվող զոհերի ցանկով։ Արքաները թողել են հարյուրավոր սեպագիր արձանագրություններ, որոնց շնորհիվ մենք գիտենք նրանց անուններն ու գործերը։
Մ.թ.ա. 7-րդ դարի երկրորդ կեսից աղբյուրները գնալով սակավանում են։ Թագավորությունը թուլացավ կիմերների և սկյութների արշավանքներից, ինչպես նաև ներքին դժվարություններից։ Թեյշեբաինին և այլ ամրոցներ ավերվեցին հրդեհներից, իսկ մ.թ.ա. 6-րդ դարի սկզբին տարածաշրջանն անցավ Մարաստանի իշխանության տակ։ Թագավորության վերջին տասնամյակների և անկման ճշգրիտ ժամանակագրությունը գիտնականների մեջ վիճելի է։
Վանի թագավորությունը բազմացեղ պետություն էր։ Նրա արքունիքը գրում էր ուրարտերեն, իսկ բնակչությունը բաղկացած էր տարբեր լեզուներով խոսող ցեղերից։ Շատ գիտնականներ կարծում են, որ հայախոս խմբերը նույնպես այդ բնակչության մասն էին, և որ պետության անկումից հետո հենց հայերենն աստիճանաբար դարձավ լեռնաշխարհի գլխավոր լեզուն։ Թե ինչպես և երբ ընթացավ այդ գործընթացը, դեռ քննարկվում է։ Հետագա հայկական պետությունները ժառանգեցին Վանի թագավորության քաղաքները, ջրանցքները և երկրագործական ավանդույթները, իսկ լեզվաբանները հայերենում գտնում են ուրարտերենից կամ հուրիերենից անցած որոշ բառեր և բազմաթիվ տեղանուններ։
