17-րդ դարի վերջին Հայաստանը բաժանված էր Օսմանյան կայսրության և Սեֆյան Պարսկաստանի միջև, և հայկական պետություն գոյություն չուներ։ Այնուամենայնիվ, պահպանվել էին տեղական իշխանական տներ՝ Սյունիքի և Արցախի մելիքները, որոնք ունեին սեփական զինված ուժեր և որոշակի ինքնավարություն։ Եկեղեցու առաջնորդները, մելիքներն ու վաճառականները համոզվեցին, որ ազատագրումը հնարավոր է միայն քրիստոնյա տերությունների օգնությամբ։ 1677 թվականին Հակոբ Ջուղայեցի կաթողիկոսը Էջմիածնում (Վաղարշապատ) գաղտնի ժողով գումարեց, որը որոշեց օգնություն խնդրել Եվրոպայից։ Պատվիրակության անդամների թվում էր Սյունիքի մելիքական տոհմից սերված երիտասարդ Իսրայել Օրին։
Իսրայել Օրին (1658–1711) երկար տարիներ ապրեց Եվրոպայում։ Նա ծառայեց ֆրանսիական բանակում, ապա հովանավոր գտավ Պֆալցի կուրֆյուրստ Յոհան Վիլհելմի անձով, որին ներկայացրեց Հայաստանի ազատագրման ծրագիր։ 1699 թվականին Սյունիքի մելիքների ժողովը Անգեղակոթ գյուղում լիազորեց նրան բանակցել եվրոպական արքունիքների հետ։ Եվրոպայում աջակցություն չգտնելով՝ Օրին դիմեց Ռուսաստանին և ներկայացավ Պետրոս I-ին։ 1707–1711 թվականներին նա ռուսական առաքելությամբ մեկնեց Պարսկաստան՝ Մինաս վարդապետի ուղեկցությամբ, սակայն մահացավ Աստրախանում՝ առանց իր ծրագիրն իրականացնելու։ Այդուհանդերձ, նրա գործունեությունը հիմք դրեց հայ-ռուսական կապերին, որոնք շարունակվեցին հաջորդ դարում։
1720-ական թվականների սկզբին Սեֆյան պետությունը թուլացավ աֆղանական ապստամբության հետևանքով, և Հարավային Կովկասը դարձավ մրցակցության ասպարեզ։ 1722 թվականին Պետրոս I-ը սկսեց կասպիական արշավանքը, և հայկական ու վրացական ուժերը հավաքվեցին Գանձակի (Գյանջա) մոտ՝ սպասելով ռուսական բանակին, սակայն այն այդպես էլ չհասավ Հարավային Կովկաս։ 1724 թվականին Ռուսաստանն ու Օսմանյան կայսրությունը Կոստանդնուպոլսում պայմանագիր կնքեցին Պարսկաստանի հյուսիսային հողերի բաժանման մասին, և օսմանյան զորքերը մտան Արևելյան Հայաստան։ Նույն թվականին երկարատև պաշարումից հետո ընկավ Երևանը։
Այդ ժամանակ Սյունիքում ծավալվեց զինված պայքար՝ Դավիթ Բեկի գլխավորությամբ։ Նա եկավ 1722 թվականին Վրաստանից, որտեղ ծառայել էր Քարթլիի թագավոր Վախթանգ VI-ին, և միավորեց տեղի ջոկատները։ Սյունեցիները պաշտպանվեցին սկզբում տեղական խաներից, ապա օսմանյան զորքերից։ 1727 թվականին Հալիձորի բերդի պաշտպանությունը դարձավ այդ պայքարի ամենահայտնի դրվագը։ Դավիթ Բեկը մահացավ 1728 թվականին, և պայքարը շարունակեց նրա զինակից Մխիթար սպարապետը։ 1730 թվականին Մխիթարը սպանվեց Խնձորեսկում, և շարժումը մարեց։ Մոտ 10 տարի տևած այս պայքարը ժամանակակիցների և հետագա սերունդների հիշողության մեջ մնաց որպես ինքնապաշտպանության օրինակ։
Նույն ժամանակաշրջանում Արցախում գոյություն ունեին 5 մելիքություններ՝ Գյուլիստանը, Ջրաբերդը, Խաչենը, Վարանդան և Դիզակը, որոնք հայտնի էին «Խամսայի մելիքություններ» անունով։ 1720-ական թվականներին արցախցիները նույնպես զինված պայքար մղեցին, իսկ մելիքների կենտրոններից էր Գանձասարը՝ Աղվանից կաթողիկոսության աթոռանիստը։ Նադիր շահի օրոք (1736–1747) մելիքները պահպանեցին զգալի ինքնավարություն։ 18-րդ դարի կեսերից Փանահ խանը կառուցեց Շուշիի ամրոցը, և ձևավորված Ղարաբաղի խանությունը աստիճանաբար սահմանափակեց մելիքների իշխանությունը։ 1780-ական թվականներին մելիքներն ու Գանձասարի կաթողիկոսը կապեր հաստատեցին Ռուսաստանի հետ, սակայն այդ ծրագրերը նույնպես մնացին անկատար, իսկ մի շարք մելիքական ընտանիքներ ստիպված եղան լքել երկիրը։
Ազատագրական հույսերը ծնվում էին նաև Սփյուռքում։ Համադանում ծնված Հովսեփ Էմինը (1726–1809) երիտասարդ տարիքում մեկնեց Լոնդոն, ռազմական կրթություն ստացավ և մասնակցեց Յոթնամյա պատերազմին։ Բրիտանական շրջանակների, ապա Վրաստանի Հերակլ II թագավորի աջակցությամբ նա փորձեց հայերին ոտքի հանել, սակայն 1760-ական թվականներին նրա ջանքերը լայն արձագանք չգտան։ Իր կյանքը նա նկարագրեց անգլերեն ինքնակենսագրության մեջ, որը լույս տեսավ 1792 թվականին։ Հնդկաստանում՝ Մադրասում (Չեննայ), հայ վաճառականների մի շրջանակ, որի անդամներից էր Շահամիր Շահամիրյանը, 1770-ական թվականներին հրատարակեց ապագա հայկական պետության կառուցվածքի վերաբերյալ աշխատություններ, իսկ 1794 թվականին այնտեղ լույս տեսավ առաջին հայերեն պարբերականը՝ «Ազդարարը»։
Մշակութային վերածնունդը նոր թափ ստացավ Մխիթարյան միաբանության՝ հայ կաթոլիկ վանական միաբանության շնորհիվ։ Մխիթար Սեբաստացին (1676–1749) միաբանությունը հիմնեց 1701 թվականին Կոստանդնուպոլսում, իսկ 1717 թվականին այն հաստատվեց Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում։ Մխիթարյանները հավաքում և հրատարակում էին հին ձեռագրեր, կազմում բառարաններ ու քերականություններ, թարգմանում եվրոպական գրականություն։ Միաբանության անդամ Միքայել Չամչյանը 1784–1786 թվականներին հրատարակեց եռահատոր «Հայոց պատմությունը»։ Այսպիսով, 18-րդ դարում, երբ քաղաքական ազատագրումը դեռ անհասանելի էր, ձևավորվեցին այն գաղափարներն ու կրթական հիմքերը, որոնք ազդեցին հաջորդ դարի հայոց ազգային զարթոնքի վրա։
