Արշակունիներ և քրիստոնեության ընդունումը

Արտաշեսյանների անկումից հետո Հայաստանը մի քանի տասնամյակ մնաց Հռոմի և Պարթևստանի մրցակցության գլխավոր ասպարեզը։ Մոտ 52 թվականին պարթևաց արքա Վաղարշ I-ը Հայաստանի գահին նստեցրեց իր եղբորը՝ Տրդատ I-ին։ Հռոմը դա չընդունեց, և սկսվեց երկարատև պատերազմ, որի ընթացքում հռոմեական զորավար Կորբուլոնը գրավեց և այրեց Արտաշատը։ Ի վերջո 63 թվականին Հռանդեայում կնքված համաձայնությամբ որոշվեց, որ Տրդատը կմնա թագավոր, բայց թագը կստանա Հռոմի կայսեր ձեռքից։ 66 թվականին Տրդատը մեծ շքախմբով մեկնեց Հռոմ, որտեղ Ներոն կայսրը հանդիսավորությամբ թագադրեց նրան։ Այսպես հաստատվեց Հայոց Արշակունիների արքայատունը, որը որոշ ընդմիջումներով ավելի քան երեք ու կես դար կառավարեց Հայաստանը։

Ըստ հռոմեական պատմիչների՝ Տրդատը Հռոմից վերադարձավ վարպետների հետ, որոնք օգնեցին վերականգնել Արտաշատը։ Գառնիի ամրոցում գտնված հունարեն արձանագրությունը շինարարությունը վերագրում է Տրդատ արքային։ Ամրոցի ներսում կանգնած սյունազարդ տաճարը հելլենիստական և հռոմեական ոճի միակ կանգուն կառույցն է Հայաստանում։ Գիտնականների մեծ մասն այն թվագրում է 1-ին դարի երկրորդ կեսով, թեև առաջարկվել են նաև ավելի ուշ թվագրումներ, իսկ որոշ հետազոտողներ կարծում են, որ այն տաճար չէ, այլ դամբարան։ 1679 թվականի երկրաշարժից փլված կառույցը վերականգնվեց 1969–1975 թվականներին՝ տեղում պահպանված քարերի հիման վրա։

Հաջորդ դարերում Հայաստանը մնաց երկու կայսրությունների մրցակցության կենտրոնում։ 2-րդ դարում հիմնվեց Վաղարշապատ քաղաքը, որը որոշ ժամանակ արքայանիստ էր։ 224 թվականին Պարսկաստանում Արշակունիներին փոխարինեցին Սասանյանները։ Նրանք հայ Արշակունիներին համարում էին թշնամի տոհմ, և 3-րդ դարի կեսին Հայաստանը մի քանի տասնամյակ գտնվեց պարսկական տիրապետության տակ։ Դարավերջին Տրդատ III-ը Հռոմի աջակցությամբ վերադարձավ իր նախնիների գահը։

Տրդատ III-ի անունը կապված է Հայաստանի պատմության վճռորոշ իրադարձություններից մեկի հետ։ Քրիստոնեությունը Հայաստան էր թափանցել դեռ առաջին դարերում, և հայկական եկեղեցական ավանդությունն իր հիմնադիրներ է համարում Թադեոս և Բարթողիմեոս առաքյալներին։ Ագաթանգեղոսի անունով հայտնի պատմությունը պատմում է, որ Գրիգոր անունով մի քրիստոնյա, որը դաստիարակվել էր Կապադովկիայի Կեսարիայում (Կայսերի), ծառայում էր Տրդատին, բայց հրաժարվեց զոհ մատուցել Անահիտ դիցուհուն և երկար տարիներ բանտարկված մնաց Արտաշատի մոտ գտնվող Խոր Վիրապում։ Ըստ նույն պատմության՝ Հռիփսիմե և Գայանե կույսերն իրենց ընկերուհիների հետ նահատակվեցին Վաղարշապատում, իսկ թագավորը ծանր հիվանդացավ և բժշկվեց միայն Գրիգորի աղոթքով։ Այնուհետև Տրդատը և նրա արքունիքը մկրտվեցին, իսկ Գրիգորը Կեսարիայում ձեռնադրվեց Հայոց եպիսկոպոսապետ։ Նա պատմության մեջ հայտնի է Գրիգոր Լուսավորիչ անունով։

Հայ եկեղեցական ավանդության մեջ քրիստոնեության՝ պետական կրոն հռչակվելու ավանդական թվականը 301-ն է։ Ժամանակակից պատմաբաններից շատերը, ելնելով հռոմեական և եկեղեցական ժամանակագրությունից, նախընտրում են մոտ 314 թվականը։ Ամեն դեպքում Հայաստանը սովորաբար համարվում է առաջին երկիրը, որ քրիստոնեությունն ընդունեց որպես պետական կրոն։ Վաղարշապատում կառուցված մայր եկեղեցին հետագայում կոչվեց Էջմիածին՝ «իջավ Միածինը», քանի որ, ըստ ավանդության, Գրիգորը տեսիլքում տեսավ, թե ինչպես Քրիստոսն իջավ երկնքից և ցույց տվեց տաճարի տեղը։ Տաճարի ներկայիս շենքը մեծ մասամբ 5-րդ դարի վերջի վերակառուցման և հետագա դարերի փոփոխությունների արդյունք է։ Հեթանոսական սրբավայրերի տեղում կառուցվեցին եկեղեցիներ, իսկ քրմերի զավակները, ըստ Ագաթանգեղոսի, տրվեցին ուսման։ Արտաշատում վերջերս պեղվել է 4-րդ դարի եկեղեցի, որը Հայաստանում հայտնի ամենավաղ եկեղեցական կառույցներից է։

Քրիստոնեության ընդունումը Հայաստանը մշակութապես հեռացրեց զրադաշտական Պարսկաստանից, բայց չազատեց պատերազմներից։ 4-րդ դարում Արշակունի արքաները պայքարում էին և՛ Սասանյան Պարսկաստանի, և՛ ուժեղ նախարարական տների դեմ, իսկ նրանց հարաբերությունները եկեղեցու հետ նույնպես միշտ չէ, որ հարթ էին։ Ըստ ավանդության՝ Խոսրով III Կոտակը արքունիքը տեղափոխեց իր հիմնած Դվին քաղաքը։ Արշակ II-ը երկար տարիներ դիմադրում էր Շապուհ II-ին, բայց ի վերջո գերվեց և մահացավ Պարսկաստանի Անհուշ բերդում։ Պարսկական արշավանքների ժամանակ պղծվեցին Արշակունիների դամբարանները, և, ըստ Փավստոս Բուզանդի, արքաների աճյունները տեղափոխվեցին Աղձք, որտեղ մինչ օրս պահպանվել է արքայական դամբարանը։ 371 թվականին՝ Արշակի որդի Պապ թագավորի օրոք, սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյանը Բագրևանդում՝ Ձիրավի դաշտում, հռոմեական զորքի աջակցությամբ հաղթեց պարսկական բանակին։ Սակայն Պապը շուտով սպանվեց հռոմեացիների կազմակերպած դավադրությամբ։

4-րդ դարի վերջին երկու կայսրությունները համաձայնեցին բաժանել Հայաստանը։ Մոտ 387 թվականին (ճշգրիտ թվականը վիճելի է) Հռոմեական կայսրության և Սասանյան Պարսկաստանի միջև կնքված համաձայնությամբ երկրի արևմտյան փոքր մասն անցավ Հռոմին, իսկ արևելյան մեծ մասը՝ Պարսկաստանին։ Երկու մասում էլ սկզբում իշխում էին Արշակունի արքաներ, սակայն արևմտյան մասում թագավորությունը շուտով վերացվեց։ Արևելյան Հայաստանում Վռամշապուհ արքայի (5-րդ դարի սկիզբ) կառավարումը համեմատաբար խաղաղ էր, և հենց այդ ժամանակ ստեղծվեցին հայոց գրերը։ 428 թվականին հայ նախարարների մի մասը Սասանյան արքունիքից պահանջեց գահընկեց անել Արտաշես IV-ին, և պարսից արքա Վռամ V-ը, չնայած կաթողիկոս Սահակ Պարթևի առարկություններին, վերացրեց թագավորությունը։ Հայաստանը դարձավ պարսկական մարզպանություն, թեև երկրի ներքին կյանքում մեծ դեր պահպանեցին նախարարական տները և եկեղեցին։