2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ի առավոտյան Ադրբեջանը, Թուրքիայի քաղաքական և ռազմական աջակցությամբ, լայնածավալ հարձակում սկսեց Լեռնային Ղարաբաղի շփման գծի ողջ երկայնքով։ Սկսվեց պատերազմ, որը տևեց 44 օր և դարձավ 1994 թվականից ի վեր ամենածանր բախումը։ Ադրբեջանական բանակը լայնորեն կիրառում էր անօդաչու թռչող սարքեր և հեռահար հրետանի։ Ստեփանակերտը և այլ բնակավայրեր ենթարկվում էին հրթիռակոծությունների, իսկ հոկտեմբերի 8-ին երկու անգամ հարվածի ենթարկվեց Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճարը։ Խաղաղ բնակիչներ զոհվեցին երկու կողմից, այդ թվում Ադրբեջանի Գյանջա և այլ քաղաքների հրթիռակոծությունների հետևանքով։
Մարտերը ամենից թեժ էին հարավում, որտեղ ադրբեջանական զորքերը աստիճանաբար առաջ շարժվեցին Արաքսի հովտով և Հադրութի ուղղությամբ։ Ռուսաստանի, Ֆրանսիայի և ԱՄՆ-ի միջնորդությամբ հայտարարված հրադադարները չպահպանվեցին։ Նոյեմբերի սկզբին ադրբեջանական ուժերը մոտեցան Շուշիին և նոյեմբերի 8-ին հաստատվեցին քաղաքում։ Հայաստանում և Արցախում տասնյակ հազարավոր կամավորներ մեկնեցին ռազմաճակատ, իսկ սփյուռքը մեծ աջակցություն ցուցաբերեց։
Նոյեմբերի 9-ի լույս 10-ի գիշերը Հայաստանի վարչապետը, Ադրբեջանի և Ռուսաստանի նախագահները ստորագրեցին եռակողմ հայտարարություն, որով դադարեցվեցին ռազմական գործողությունները։ Ադրբեջանը պահպանեց պատերազմի ընթացքում իր վերահսկողության տակ անցած տարածքները, Հայաստանը պարտավորվեց նրան վերադարձնել Աղդամի, Քելբաջարի և Լաչինի շրջանները, իսկ շփման գծում և Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին կապող Լաչինի միջանցքում տեղակայվեցին ռուս խաղաղապահներ։ Քելբաջարի հետ Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցավ նաև Դադիվանքը։ Պաշտոնական տվյալներով հայկական կողմը կորցրեց մոտ 3800, ադրբեջանական կողմը՝ մոտ 3000 մարդ, և տասնյակ հազարավոր մարդիկ զրկվեցին իրենց տներից։
Պատերազմից հետո Լեռնային Ղարաբաղում ապրող շուրջ 120 հազար հայերը մնացին զգալիորեն փոքրացած տարածքում՝ ռուս խաղաղապահների ներկայությամբ։ Չլուծված մնացին ռազմագերիների, անհետ կորածների և սահմանազատման հարցերը։ 2021 և 2022 թվականներին բախումներ եղան նաև Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանին։ 2022 թվականի սեպտեմբերի 13–14-ին ադրբեջանական զորքերը հարվածներ հասցրին Հայաստանի տարածքում գտնվող բազմաթիվ բնակավայրերի ու դիրքերի, և երկու կողմից զոհվեցին հարյուրավոր զինծառայողներ։
2022 թվականի դեկտեմբերի 12-ին բնապահպան ակտիվիստներ ներկայացող խումբը, որին, ըստ բազմաթիվ միջազգային դիտորդների, աջակցում էին Ադրբեջանի իշխանությունները, փակեց Լաչինի միջանցքը՝ Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին կապող միակ ճանապարհը։ 2023 թվականի փետրվարին Արդարադատության միջազգային դատարանը Ադրբեջանին պարտավորեցրեց ապահովել միջանցքով անխոչընդոտ տեղաշարժը, սակայն ապրիլին ճանապարհին տեղադրվեց ադրբեջանական անցակետ, և շրջափակումը շարունակվեց։ Գրեթե 10 ամիս Լեռնային Ղարաբաղում պակասում էին սնունդը, դեղորայքը և վառելիքը, ընդհատվում էին գազի ու էլեկտրաէներգիայի մատակարարումները, իսկ Կարմիր խաչի օգնությունը հաճախ չէր հասնում։
2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը ռազմական գործողություն սկսեց Լեռնային Ղարաբաղում։ Հաջորդ օրը՝ սեպտեմբերի 20-ին, ռուս խաղաղապահների միջնորդությամբ հրադադար պայմանավորվեց, որով տեղական ուժերը զինաթափվեցին։ Կարճատև մարտերում երկու կողմից զոհվեցին հարյուրավոր մարդիկ, այդ թվում խաղաղ բնակիչներ։ Սեպտեմբերի 24-ից սկսվեց բնակչության զանգվածային հեռացումը Լաչինի միջանցքով դեպի Հայաստան։ Մոտ մեկ շաբաթում ավելի քան 100 հազար մարդ, այսինքն՝ Լեռնային Ղարաբաղի գրեթե ողջ հայ բնակչությունը, լքեց իր տները։ Սեպտեմբերի 25-ին Ստեփանակերտի մոտ վառելիքի պահեստում տեղի ունեցած պայթյունը խլեց ավելի քան 200 մարդու կյանք։ Սեպտեմբերի 28-ին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության նախագահը հրամանագիր ստորագրեց պետական հաստատությունները 2024 թվականի հունվարի 1-ից լուծարելու մասին։
Այսպես ընդհատվեց Արցախում հայերի դարավոր կյանքը։ Փախստականների մեծ մասը հաստատվեց Հայաստանում, որտեղ պետությունն ու հասարակությունը նրանց օգնեցին կացարանով և ապրուստի միջոցներով, բայց շատ ընտանիքներ դեռ դժվարությամբ են կառուցում նոր կյանք։ Արցախի մի քանի նախկին ղեկավարներ ձերբակալվեցին և դատվեցին Ադրբեջանում։ Արցախում մնացին հարյուրավոր եկեղեցիներ ու վանքեր, հազարավոր խաչքարեր և գերեզմաններ՝ Գանձասարից ու Դադիվանքից մինչև Շուշիի տաճարը, և դրանց պահպանության հարցը մտահոգում է հայերին ու միջազգային մշակութային կազմակերպություններին։ Այս իրադարձությունները հայ ժողովրդի նորագույն պատմության ամենացավալի էջերից են, և դրանց հետևանքները դեռ երկար կզգացվեն։
